پنجشنبه 18 شهريور 1389

ساير مطالب پر بازديد از اين گروه

يادداشت

روابط عمومي اداره كل تبليغات اسلامي استان فارس

ثقة الاسلام، شيخ كليني

به مناسبت 19 ارديبهشت روز بزرگداشت شيخ كليني

مقدمه :

مشهورترين دانشمند فقيه و محدث نامي شيعه در نيمه اول سده چهارم هجري ، ثقة الاسلام محمد بن يعقوب بن اسحاق کليني رازي معروف به ((کليني )) يا ((شيخ کليني)) است. کليني اصلا ايراني و از روستاي (( کلين )) بر وزن حسين واقع در 38 کيلومتري شهر ري و ناحيه جنوب غربي جاده قم به تهران نزديک حسن آباد کنوني است. به همين جهت او را به لقب (( رازي )) منسوب به (( ري )) هم ميخوانند.

ياقوت حموي جغرافي دان نامي در گذشته سال 626 ( هجري ) مي نويسد : (( استخري ( زنده در سال 340 هجري )) گفته است که ري از اصفهان بزرگتر است ، و در مشرق بعد از بغداد شهري آبادتر از آن نيست ، هرچند نيشابور از حيث وسعت بزرگتر از آنست . ري در طول و عرض يک فرسخ و نيم است ، و داراي روستاهايي است که هرکدام از شهري بزرگتر ميباشد.

باري ، ري و به خصوص روستاهاي آن از روزگاران نخستين جزو مراکز شيعه نشين بوده است ، هرچند بيشتر مردم ري را سنيان حنفي و شافعي تشکيل مي داده اند.

آرامگاه پدر کليني يعني يعقوب بن اسحاق که از بزرگان شيعيان آن روز بوده هم اکنون در قريه (( کلين )) است ، و زيارتگاه مردم آن سامان ميباشد.

علان رازي دائي کليني و جمعي ديگر از فقها و محدثين شيعه همچون محمد بن محمد بن عصام شاگرد کليني هم از آن قريه بوده اند.

موقعيت کليني در جهان اسلام

ثقة الاسلام کليني در عصر امام حسن عسکري (ع) متولد گشت ، و با چهار سفير و نماينده خاص حضرت امام زمان (ع) غائب از انظار ، که در طول غيبت کوتاه آن حضرت رابط بين شيعيان و امام زمان بودند ، همعصر بود.

با اين که آن چهار تن از فقها و محدثين بزرگ شيعه بودند ، و شيعيان آنها را به جلالت قدر مي شناختند ، مع الوصف کليني مشهورترين شخصيت عالي مقامي بود که در آن زمان ميان شيعه و سني با احترام مي زيست ، و به طور آشکار به ترويج مذهب حق و نشر معارف و فضائل اهل بيت عصمت (ع) همت مي گماشت.

عموم طبقات او را به راستي گفتار و درستي کردار و احاطه کامل بر احاديث و اخبار مي ستودند.به طوري که نوشته اند شيعه و سني در اخذ فتوي به وي مراجعه مي کردند ، و در اين خصوص مورد وثوق و اعتماد هر دو فرقه بود. به همين جهت ملقب به (( ثقة الاسلام )) گشت ، و او نخستين دانشمند اسلامي است که به اين لقب خوانده شده و حقا که شايسته اين لقب بزرگ هم بود.

کليني در امانت و عدالت ، تقوي و فضيلت ، حفظ و ضبط احاديث که همه از شرايط يک فرد محدث موثق جامع الشرايط بوده است ، مانند نداشت. به گفته علامه محمد تقي مجلسي : وي در ميان تمام دانشمندان ما ، و آنهايي که از او روايت کرده اند ، همچنين در نظم و ترتيب کتابش (( کافي )) بي نظير بوده ، و اين مزايا دليل است که وي از جانب خداوند متعال تاييدات خاصي داشته است.

کليني در نظر دانشمندان شيعه

شيخ الطائفه محمد بن حسن طوسي پيشواي فقهاي شيعه درگذشته سال 460 هجري در کتاب گرانقدرش (( رجال )) باب (( کساني که از ائمه روايت نکرده اند )) مي نويسد : (( ابوجعفر محمد بن يعقوب کليني ، دانشمندي جليل القدر و عالم به اخبار و احاديث بود. او را است تصنيفاتي که در کتاب (( کافي )) تدوين شده است. در ماه شعبان سال 329 هجري وفات يافت ، و در محله (( باب الکوفه )) مدفون گرديد.ما کتابهاي او را در فهرست آورده ايم.

و در (( فهرست )) تمام کتابهاي (( کافي )) و چند کتاب ديگر کليني را که خواهيم شناخت نام ميبرد ، سپس طرق روايات خود را به آنها از استادانش شيخ مفيد ، حسين بن عبيدالله غضائري ، سيد مرتضي و احمد بن عبدون بازگو ميکند.

دانشمند گرانقدر رجالي ابوالعباس احمد بن علي بن عباس معروف به (( نجاشي )) متوفي به سال 450 هجري در کتاب نفيس و نامدارش (( رجال )) که او را نامي ترين دانشمند رجالي شيعه دانسته اند ، و رجال خود را بعد از فهرست و رجال شيخ طوسي نگاشته است ، از کليني دانشمند بلند آوازه ما بدين گونه ياد ميکند : (( ابو جعفر محمد بن يعقوب بن اسحاق کليني ، علان کليني رازي دائي اوست.محمد بن يعقوب کليني در زمان خود پيشواي علماي شيعه و چهره درخشان آنها در ري ، و موثق ترين دانشمند شيعه در حديث و ظبط آن بوده است . کتاب بزرگش معروف به (( کليني )) به نام (( کافي )) را در مدت بيست سال تصنيف کرده است . . . )) سپس کتابهاي کافي و ديگر تاليفات کليني را با شرحي که خواهيم نگاشت ، ذکر ميکند.

پس از شيخ و نجاشي که پيشوايان علماي رجال و تراجم ميباشند ، ساير دانشمندان بزرگ ما هرجا به نام کليني برخورد نموده يا از کتاب بزرگ و نامدارش (( کافي )) نام برده اند از وي به عنوان موثق ترين دانشمند شيعه در فهم و نقل و ضبط حديث و حسن ترتيب و تنظيم کتابش کافي ياد کرده اند.

ابن شهر آشوب مازندراني و علامه حلي و ابن داود طبق معمول همان تعبيرات شيخ و نجاشي را در ستايش وي آورده اند.

سيد بن طاووس در گذشته سال 664 هجري مي نويسد : وثاقت و امانت کليني در نقل حديث مورد اتفاق عموم دانشمندان ماست.

شيخ حسين بن عبدالصمد عاملي پدر شيخ بهايي مي گويد : محمد بن يعقوب در عصر خود استاد علماي زمان خويش و سرآمد آنها و موثق ترين دانشمندان در نقل حديث بود. او در نقد و بررسي حديث از همه کس آشناتر و بر عموم همگان تقدم داشت.

ملا خليل قزويني فقيه و محدث مشهور در شرح فارسي اصول کافي مي نويسد : (( دوست و دشمن اعتراف به فضلش کرده اند ))

علامه مجلسي در مرآت العقول شرح اصول کافي نوشته است : (( کليني مورد قبول طوائف انام و ممدوح خاص و عام بود ))

ميرزا عبدالله اصفهاني مشهور به افندي دانشمند نامي و شاگرد علامه مجلسي مي نويسد : منظور از (( ثقة الاسلام در اغلب موارد ( در کتب رجال ) ، ابوجعفر محمد بن يعقوب بن اسحاق کليني رازي صاحب کافي و غيره يعني شيخ اقدم و مسلم بين عامه و خاصه و مفتي هر دو فرقه است.

ميرزا محمد نيشابوري محدث اخباري مي نويسد : ثقة الاسلام ، قدوة الاعلام و بدرتمام ، جامع سنن و آثار در حضور سفراي امام زمان (ع) ، زنده کننده طريقه اهل بيت در راس سده سوم هجري ...

کليني در نظر دانشمندان عامه ( سني )

کليني در نظر دانشمندان عامه مخصوصا نزد مورخان آنها که بعد از او آمده اند ، بسيار بزرگ است . همه از وي تجليل کرده و او را به عظمت و بزرگواري ستوده اند.

ابن اثير جزري در کتاب مشهور (( جامع الاصول )) مي نويسد : (( ابو جعفر محمد بن يعقوب رازي ، از پيشوايان مذهب اهلبيت (ع) ، دانشمندي بزرگ و فاضلي نامدار است )) سپس در حرف (( ن )) از کتاب نبوت او را تجديد کننده مذهب شيعه در سده سوم هجري دانسته است.

ابن اثير روايتي از پيغمبر (ص) نقل ميکند که فرموده است : (( خداوند سر هر قرني شخصي را برمي انگيزد که دين او را زنده و نامدار بدارد )) آنگاه به گفتگو در پيرامون اين حديث پرداخته و مي گويد : (( از مجد دين و احياء کنندگان مذهب شيعه در آغاز سده اول هجري محمد بن علي باقر ( امام پنجم ) (ع) و در ابتداي سده دوم علي بن موسي الرضا ، و بر راس سده سوم ابوجعفر محمد بن يعقوب کليني رازي بوده اند.((

از نوشته ابن اثير به خوبي مقام و موقعيت کليني آشکار مي گردد و ميرساند که او در پايان سده سوم و آغاز قرن چهارم هجري بلند آوازه ترين دانشمند شيعه بوده که او را پس از دو امام ، مجدد مذهب دانسته است.

برادر کوچکتر ابن اثير ، يعني عزالدين علي بن اثير جزري نيز در آغاز حوادث سال 328 هجري در تاريخ خود ، کليني را نخستين دانشمندي دانسته که در آن سال چشم از جهان فرو بسته است ، و مي نويسد : (( در اين سال وفات يافت ، محمد بن يعقوب ابوجعفر کليني که از پيشوايان شيعه و دانشمندان آنها بود ((.

بايد توجه داشت که دانشمند محقق معاصر دکتر حسينعلي محفوظ در مقدمه کافي صفحه 21 عبارت جامع الاصول را به اشتباه از علي بن اثير در کامل نقل کرده و تصور نموده که صاحب جامع الاصول و کامل يک نفر بوده است.

فيروز آبادي دانشمند لغت دان بزرگ متوفي به سال 818 در (( قاموس )) در لفظ (( کلبن )) از کليني ياد کرده و او را از فقهاي شيعه دانسته است.

ابن حجر عسقلاني در گذشته سال 852 در کتاب مشهورش (( لسان الميزان )) که شرح حال علماي عامه و گاهي خاصه را تا زمان خويش به اجمال و تفصيل آورده است ، درباره دانشمند بزرگ ما مي نويسد : (( محمد بن اسحاق ابوجعفر کليني رازي در بغداد سکونت داشت ، و در آنجا از محمد بن احمد جبار و علي بن ابراهيم بن عاصم و ديگران روايت ميکرد.کليني از فقهاي شيعه و کسي است که بر وفق مذهب آنها کتابها تصنيف کرده است ))

و نيز ابن حجر در کتاب ديگرش (( التبصير )) گفته است : (( ابوجعفر محمد بن يعقوب کليني ، از روساي دانشمندان شيعه است که در زمان مقتدر ( خليفه عباسي ) مي زيست )).

جز اينان ساير دانشمندان عامه نيز هرجا به نام کليني رسيده اند از وي به عنوان دانشمندي بزرگ و فقيهي نامدار و يکي از پيشوايان پيشين شيعه ياد کرده اند.

3- استادان وي

ثقة الاسلام کليني در ري و قم و بغداد و کوفه و ديگر نقاط دور و نزديک ممالک اسلامي که امروز براي ما درست روشن نيست در نيمه دوم سده سوم هجري ، دانشمندان بزرگ و فقها و محدثين بسياري را ملاقات کرده و از خرمن معلومات و محفوظات آنها خوشه ها چيده و بهره ها گرفته و از آنان به دريافت اجازات نائل گشته است که اين اجازات نيز در آن زمانها از آن بزرگمردان به چنين راد مردي بسيار با ارزش بوده است.در کتب رجال و تراجم بالغ بر چهل نفر از فقها و محدثين را نام ميبرند که از استادان و مشايخ اجازه وي به شمار رفته اند ، و کليني در نزد آنها شرايط شاگردي به جاي آورده است.

گذشته از چند تن از علماي عامه که (( ابن حجر عسقلاني )) نام برده است اين عده از مفاخر فقها و محدثين شيعه که در جلد اول و دوم (( مفاخر اسلام )) شناختيم ، و از آنها به اجمال و تفصيل نام برديم ، از مشاهير استادان ثقة الاسلام کليني اين دانشمند پيشين شيعه بوده اند.

احمد بن محمد بن عيسي ، احمد بن ادريس قمي درگذشته ( 306 هجري ) ، احمد بن محمد بن سعيد همداني معروف به ابن عقده ( 333 ) ، احمد بن محمد بن عاصم کوفي ، احمد بن مهران ، اسحاق بن يعقوب ، حسن بن خفيف ، حسن بن فضل بن يزيد يماني ، حسين بن حسن حسيني اسود ، حسين بن حسن هاشمي حسني علوي ، حسين بن علي علوي ، حسين بن محمد بن عمران اشعري قمي ، حميد بن زياد نينوائي ، ( 310 ) ، داود بن کوره قمي ، سعد بن عبدالله اشعري (300 ) ، سليمان بن سفيان ، سهل بن زياد آدمي رازي ، عبدالله بن جعفر حميري ، علي بن ابراهيم قمي متوفي بعد از سال ( 307 ) ، علي بن حسين سعد آبادي ، علي بن عبدالله خديجي اصغر ، علي بن محمد بن ابراهيم بن ابان رازي دائي وي معروف به علان رازي ، علي بن محمد بن ابي القاسم بندار ، عبدالله بن احمد بن ابي عبدالله برقي ، علي بن موسي بن جعفر کميداني ، قاسم بن علاء ، محمد بن اسماعيل نيشابوري ملقب به ندفر ، محمد بن جعفر رزاز ( 301 ) ، ابوالحسن محمد بن عبدالله اسدي کوفي ساکن ري ، محمد بن حسن صفار ( 290 ) ، محمد بن حسن طائي ، محمد بن عبدالله حميري قمي ، محمد بن عقيل کليني ، محمد بن علي بن معمر کوفي ، محمد بن يحيي عطار ، جمعا 35 نفر و غير از اينان.

4- شاگردان او

اين عده از فقها و محدثين بنام شيعه که مشاهير علماي ما در نيمه اول و اواسط سده چهارم هجري در ايران و عراق بوده اند ، و استادان بسياري از علماي نامي نيمه دوم سده چهارم ميباشند ، نيز از جمله شاگردان کليني ، مولف کافي به شمار مي روند :

احمد بن ابراهيم معروف به ابن ابي رافع صميري ، احمد بن احمد کاتب کوفي ، احمد بن علي بن سعيد کوفي ، احمد بن محمد بن علي کوفي ، ابوغالب احمد بن محمد زراري ( 285 - 368 ) ، جعفر بن محمد بن قولويه قمي ( 368 ) ، عبدالکريم بن عبدالله بن نصر بزاز تنيسي ، علي بن احمد بن موسي دقاق ، محمد بن ابراهيم نعماني معروف به ابن ابي زينب که از شاگردان مخصوص و نزديکان او بود ، و کتاب کافي او را نسخه برداري کرده است ، محمد بن احمد صفواني مقيم بغداد که او نيز از شاگردان مخصوص او بود و کتاب کافي را رونوشت کرده و از کليني علم و ادب آموخته و به دريافت اجازه قرائت حديث نائل آمده است ، محمد بن احمد سناني زاهري مقيم ري ، ابوالمفضل محمد بن عبدالله بن مطلب شيباني ، محمد بن علي ماجيلويه ، محمد بن محمد بن عصام کليني ، هارون بن موسي تلعکبري شيباني درگذشته سال ( 385 ) ، جمعا 15 نفر و افرادي ديگر از اين قبيل بزرگان.

5- تاليفات وي

شيخ اجل طوسي ، و نجاشي دانشمند رجالي جمعا اين کتابها را جزء تاليفات کليني به شمار آورده اند :

1- کتاب رجال

2- کتاب رد بر قرامطه ( قرامطه ، فرقه اي بودند که عقيده داشتند اسماعيل پسر حضرت صادق (ع) امام غائب است و در حقيقت همان اسماعيليه نخستين بودند. علت تسميه آنها به قرامطه يا قرمطي اين است که اولين بار شخصي به نام " قرمط " از مردم حومه کوفه چنين دعوي را کرد و پيروان او به نام وي خوانده شدند. قرامطه به مرور ايام سخت به انحراف در عقيده و اعمال کشيده شدند ، و بر ضد عموم مسلمين شورشها کردند.)

3-کتاب رسائل ائمه (ع)

4- کتاب تعبير رويا

5- مجموعه شعر - مشتمل بر قصائدي که شعرا در مناقب و فضائل اهلبيت عصمت و طهارت گفته اند.

6- کتاب کافي

7- ...

علي سخاوتي بخش

روابط عمومي اداره تبليغات اسلامي شهرستان ني ريز

يكشنبه 19 ارديبهشت 1389 - 8:2

ساير مطالب اين نويسنده يا گزارشگر

*نام:
*ايميل:
نظر شما:

* اختياری