نون والقلم

بمناسبت 14 تيرماه روز قلم

نوشتار در وسيعترين مفهوم، به بيست هزارسال و با محدود ساختن به نظامهاي نوشتاري مدوّن به شش هزار سال باز مي گردد. از جمله موادي که براي اين امر بکار مي رفته اند، سنگ، چوب، فلز، پوست حيوانات، برگ درختان، استخوان، صدف، گِل رُس، موم، کوزه، ابريشم، پنبه، کاغذ را مي توان نام برد.

فرآيند علمي نوشتار را مي توان به طور کلي در دو دسته تقسيم کرد. يک دسته خطوطي را شامل مي شود که با استفاده از ابزارهاي تيز چون سوزن، چاقو، قلم سنگ تراشي و جز آن بر سطح ماده نوشتاري کنده مي شود. دسته ديگر شامل خطوطي است که به وسيلة قلم پَر، قلم ني، چوب يا فلز، قلم مو و با استفاده از جوهر برسطح ماده نوشتاري ترسيم مي شود. نسخه برداري از نوشته اي بر سنگ يا فلز بطور منطقي در نهايت به اختراع چاپ منجر شد.

قلم و جهان جديد

در آغاز قرن بيستم، کسي اين ترديد را بخود راه نمي داد که قلم و کاغذ را مهمترين و مؤثرترين ابزار ذخيره سازي اطلاعات بداند، زيرا در آن زمان جوامع به لحاظ اقتصادي و فکري به جامعه هاي کاغذ مدار تبديل شده بود، امّا پايه هاي اين باور پس از چندي به لرزه درآمد و باظهور رايانه، رشد سريع تکنولوژي اطلاعات، تلويزيون، استفاده هاي گوناگون از فيلم ويدئو، ميکرو فيلم، ميکروفيش و ابزارهاي الکتريکي، برتري بلا رقيب کاغذ و قلم به طور جدي به مبارزه طلبيده شده است. و اگر چه هنوز کتابخانه الکترونيکي و ادارة بدون کاغذ و قلم و جامعة بدون کتاب نيامده است، اما موقعيت ابزار و مواد نوشتني از بنياد دگرگون شده است. بدين ترتيب فرهنگ حقيقي که از طريق تأثير قلم برکاغذ شکل مي گرفت به فرهنگ مجازي يعني ضربات نوري و صفحات مجازي رايانه تبديل مي شود و با تمام اين دگرگوني ها هر روز بر رسالت مهم قلم؛ يعني زبان آزادگي ما انسان ها افزوده مي شود.

روز قلم

در صفحات تقويم، چهاردهم تيرماه با عنوان «روز قلم» به خود جلوه اي ديگر بخشيده است. نام گذاري اين روز به نام قلم، بي ارتباط با تاريخ کهن متمدن و فرهنگ ساز اين سرزمين نيست. ابوريحان بيروني در کتاب آثار الباقيه خود آورده است که چهاردهمين روز از تيرماه را ايرانيان باستان، روز تير (عطارد) مي ناميدند. از طرفي سياره تير يا همان عطارد، در فرهنگ ادب پارسي، کاتب و نويسنده ستارگان است. به همين مناسبت اين روز را روز نويسندگان مي دانستند و گرامي مي داشتند.

ارزش و کرامت قلم بسيار بالاتر از آن است که براي بزرگداشت آن و صاحبانش به اختصاص دادن روزي در تقويم به آن بسنده کنيم. اين ساده ترين شعار براي تجليل از مقام قلم و ارباب قلم است. نماد روز قلم براي تجليل، تجليل و پيشرفت نويسندگان و نوشته ها، فقط يک تلنگر است. در اين روز با گرامي داشت ياد و خاطره اهالي قلم و تجليل از آثار ايشان، شايد بتوانيم گوشه اي از زحمات طاقت فرساي آنان را قدردان باشيم.

تاريخ نوشتن

تاريخ نوشتار، حداکثر به بيست هزار سال پيش باز مي گردد و با محدود ساختن به نظام هاي نوشتاري مدوّن، رقمي حدود شش هزار سال پيش را نشان مي دهد. اين ارقام و آمارها فقط تخميني است از سوي کاوشگران علمي، در صورتي که بدون شک پيشرفتي از سوي جوامع گوناگون، بدون کمک خط و زبان امکان پذير نبوده است

امتيازهاي قلم

«قلم» سه امتياز دارد که در «بيان» آن‏ها را نمي‏بينيم:

. باقي بودن:

سخن فرار مي‏کند و نوشته باقي است. امير مؤمنان علي عليه‏السلام در سخن جالبي مي‏فرمايد: «دانش را با نوشتن در بند کنيد» تا باقي بماند و از کفتان نرود.

دقيق بودن:

بيان و سخن معمولاً دقيق نيست. اگر قرار بود کتابي که هزار سال پيش نوشته شده، زباني به ما مي‏رسيد و در جايي نوشته نمي‏شد، هيچ گاه به طور دقيق به ما نمي‏رسيد و در واقع ما کتاب ديگري را پيش روي خود مي‏ديديم.

عميق بودن:

مطالب نوشته عميق و فکرشده است؛ در حالي که به طور معمول سخنان، بدون تأمل گفته مي‏شود و کم محتواست. نويسندگان گاه يک ساعت فکر مي‏کنند و يک خط مي‏نويسند، ولي در سخن نمي‏توان آن دقت را رعايت کرد.

علامه طبرسي رحمه‏الله در اين مورد مي‏نويسد:«بيان دو گونه است: بيان زبان و بيان قلم. بيان زبان، با گذشت زمان کهنه مي‏شود و از بين مي‏رود، ولي بيان قلم تا ابد باقي است».

قلم، معجزه جاويد

معجزه، يکي از نشانه هاي نبوت است. در هر دوره از تاريخ، پيامبران به اذن پروردگار، معجزه هايي را براي اثبات نبوتشان ارائه مي کردند. در اين ميان، اسلام آخرين و کامل ترين دين الهي است؛ يعني آييني است که در هر برهه اي از زمان و در هر مکاني بايد جواب گوي مخاطب خود باشد. حال معجزه پيامبر اين دين بايد از چه مقوله اي باشد که حتي جواب گوي مخاطبان هزاره هاي پس از خود شمرده شود؟ چه معجزه اي مي تواند قرن ها تازگي و ماندگاري خود را در زندگي بشر حفظ کند؟ کتاب، نوشته، وَ ما يَسْطُرُونَ.

قرآن کريم، با قلم خالق قلم، معجزه جاويد پيامبر آخرالزمان است. قلم و کتابت از مقوله هايي هستند که نه تنها کهنه و مانده نمي شوند، بلکه هر روز جنبه هايي تازه از آنها پديدار مي گردد. پروردگار، قرن هاست براي اين نوشته سترگ هماوردطلبي مي کند: «اگر آدمي و پري گرد شوند که مانند اين قرآن آرند، مانندش نيارند، گرچه برخي شان پشتيبان برخي باشند» يا «اگر در آنچه بر بنده مان فرو فرستاده ايم در گمانيد، پس سوره اي همانندش بياوريد

دين مبين اسلام، براي قلم و نوشتن، ارزش خاصي قائل است. گاه در کلام امير بيان، حضرت علي عليه‏السلام مي‏خوانيم که: «عقلِ نويسنده، در قلم اوست» و گاه از زبان رسول مکرّم اسلام مي‏شنويم که سه صداست که حجاب‏ها را پاره مي‏کند و به پيشگاه با عظمت خدا مي‏رسد و يکي از آن‏ها صداي گردش قلم‏هاي دانشمندان .. خداوند متعال در قرآن مجيد هم، گاه به قلم و نوشته آن سوگند ياد مي‏کند و گاه، آن را وسيله تعليم خود برمي‏شمارد،.

چه عهدنامه‏ها و صلح نامه‏ها که ملّتي را ذليل و کوچک ساخت و چه فتواها که مردماني را از زبوني نجات داد.

چشمه قلم

«قلم» چشمه است، آن را نخشکانيم. «قلم» چشم است تا قدم از قدم برداريم و پيش پايمان را ببينيم، آن را کور نکنيم. «قلم» عصاست، نه فقط براي پيران که همگان بدان تکيه مي‏کنند. قلم، تنها عصاي دست نيست، فرهنگ، انديشه، تفکر و فرهيختگي،همه بر اين عصا تکيه کرده‏اند، اين عصا را نشکنيم. «قلم» زبان است، سخن مي‏گويد، جنبش دارد، حيات قلم را نگيريم. «قلم» مقدّس است. «قلم»، همان وسيله‏اي است که خداوند با آن تعليم نمود. پس هشدار که قلم را به خواهش‏هامان نيالاييم و بي‏حرمتش نسازيم؛ چنان‏چه در کتاب مقدس م: «زينهار، تا کلام را به خاطر نان نفروشي و روح را در خدمت جسم درنياوري... اگر مي‏فروشي،

جاودانگي با قلم

در فرهنگ اسلامي، مسأله قلم و نويسندگي، از موقعيت و ارزش بسيار والايي برخوردار است. در حديثي آمده است که نوشته تو، بهترين چيزي است که از تو سخن مي‏گويد؛ يعني تنها نشانه‏اي که از تو در روزگاران آينده باقي مي‏ماند و تو را جاودانه مي‏سازد، نوشته‏ات است. اين که در روايات مي‏خوانيم: «دانشمندان، تا دنيا باقي است، در طول زمان جاودانه مي‏مانند» هم، مخصوص عالمان و دانشمندان قلم به دست است که با نوشته‏هاي پُربار و بي‏بديل خود، فرهنگ غنّي اسلام را پُربارتر ساخته، به انسان‏سازي اين مکتب سراسر نور، کمک کرده‏اند؛ آن‏ها که به اين کلام گهربار وليّ امر خويش، حضرت امام خميني رحمهم‏الله لبيک گفتند که: «بايد براي آتيه دنيا، امروز نويسندگان و گويندگان فکر بکنند و مردم را آگاه بکنند».

قلم مدرن

همان طور که در طول تاريخ، شکل ظاهري قلم عوض مي شده است، روز به روز همراه با صنعت رو به رشد نيز تغيير مي کند. اگر چه هنوز کتاب خانه هاي الکترونيکي و اداره هاي بدون کاغذ و قلم و جامعه هاي بدون کتاب نيامده است و شايد هرگز نيايد، ولي موقعيت ابزار و مواد نوشتني از بنياد دگرگون شده است. اين دگرگوني در ظاهر قلم ها و نوشته ها، نه تنها از ارزش قلم و صاحبان آن نمي کاهد، بلکه به دليل انتقال لحظه اي نوشته ها، هرآينه مسئوليت و وظيفه قلم را صدچندان مي کند.

قلم چيست؟

قلم، زبان عقل و معرفت و احساس انسان ها و بيان کننده انديشه و شخصيت صاحب آن است. قلم، زبان دوم انسان هاست. هويت، چيستي و قلمرو قلم بسيار گسترده تر از آن است که در بيان بگنجد. هرگونه رشد و پيشرفت، پيروزي و آرامش و معرفت و شناخت، ريشه در قلم دارد. تمدن ها، تجربه هاي تلخ و شيرين و علوم با نوشتن ماندگار مي شوند و آيندگان مملو از تجربه و پر از راه حل هايند.

هر کس مي تواند قلمي را بين انگشتانش بفشرد و فرمانش دهد که بنگارد و هر آنچه را از مخيله صاحب انگشت تراوش مي کند، بنويسد. قلم، تخريب مي کند. مي سازد. واقعيت ها را آشکار مي کند. آشکارها را نهان مي کند. به واقع قلم، معجزه اي جاودان است.

جايگاه قلم در اسلام

سوگند خداوند در قرآن به نام قلم، گوياترين شاهد بر شرافت و قداست آن است: «ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ؛ سوگند به قلم و آنچه نويسند.» در جايي که خداوند، صاحب هستي به آفريده اي از آفريده هاي خود قسم ياد مي کند، بشر در چه جايگاهي مي تواند از ارج و منزلت آن سخن براند.

در نخستين ارتباط وحياني رسول خدا صلي الله عليه و آله با مبدأ هستي در غار حرا، سخن از قلم به ميان مي آيد، تا جايي که خداوند خود را اين گونه معرفي مي کند:«الَّذي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ؛ آن که با قلم آموخت.»

با سيري در زندگي پيامبر و امامان عليهم السلام مي توان توجه و اهتمام عملي به نوشتن را از متن سيره آنان دريافت. اين قدرشناسي به حدي بود که گاه موجب آزادي اسيران کفار مي گشت. در صدر اسلام، پس از پايان برخي جنگ ها، پيامبر دستور مي فرمود اسيراني که به ده نفر از مسلمانان خواندن و نوشتن بياموزند، آزاد شوند. اين عمل در جامعه محروم از تمدن آن دوره، زيباترين و مؤثرترين پيام براي ارج نهادن به جايگاه قلم و علم بوده و هست.

قلم، پيامبر جاودانه

فلسفه وجودي قلم و نگاشتن، برقراي ارتباط ميان مکتب ها، آموختن تجربه ها و تعالي انديشه هاست. تأثير قلم، ماندگارتر، تأثيرگذارتر و عميق تر از هر ابزار ديگري براي پيام بري و پيام آوري است. چه بسيار آثار ارباب قلمي که حتي پس از مرگشان، به فرهنگ ها ياتمدن هاي ماندگار تبديل شده است. کتاب هاي آسماني که براي بشر به ارمغان فرستاده شده است، همگي ناظر به اين ويژگي مهم قلم است.

حضرت امير مؤمنان علي عليه السلام مي فرمايد: «سفير و فرستاده تو، ترازوي بزرگواري توست و قلم تو، رساترين و گوياترين چيزي است که از سوي تو سخن مي گويد.» بر اساس اين روايت، قلم، شيواترين و بهترين ابزاري است که در هر برهه اي از زمان مي تواند رسالت خود را انجام دهد. ماندگاري علوم و انتقال آن از نسلي به نسل ديگر، رسيدن پيام مکتب ها و تمدن ها به انسان آينده و سرانجام تکامل انديشه هاي بشر در طول قروني که انديشمندان هيچ گاه يکديگر را نديده اند، تنها با معجزه قلم امکان پذير بوده و هست.

قلم به دست

اصحاب قلم و نوشتن، مي توانند نسل هايي را در سراشيبي هاي انحراف به سقوط بکشانند يا تعالي ملت هايي را رقم بزنند. کلام و نوشته، رابط نويسنده و خواننده است. پس مي تواند عامل همدلي گردد. درخت قلم اگر در تعهد و تدين ريشه داشته باشد، ميوه اش شيرين و ماندگار است. ارزش هر قلم به پيام آن است و عظمت نوشته به محتوايش و ماندگاري آثار به ريشه داشتن در حق و صدق. قلم هاي شهيدپرور، عشق هاي برتر را بذرافشاني مي کنند و شهيدان را در معراج شهادت از خاک تا خدا پيش مي برند. چه دست هايي قلم شده تا قلم در دست پاکان قرار بگيرد و چه بسيار نويسندگان شجاع که شهيد قلم شده اند.

قلم و روايات

پيامبر اعظم صلي الله عليه و آله : «قلم، نعمت بزرگي از طرف پروردگار است و اگر قلم نبود، ملک و دين استوار نمي شد و زندگيِ شايسته برقرار نمي گرديد».

پيامبر اعظم صلي الله عليه و آله : «هر کس از من حديثي يا مطلب علمي را بنويسد، تا وقتي آن نوشته باقي باشد، براي او حسنه مي نويسند.»

امام علي عليه السلام :«عقل نويسنده در قلم اوست».

امام علي عليه السلام :«عقل هاي صاحبان فضيلت در نوک قلم هاي آنان است».

خانم غفاري آزاد

روابط عمومي سازمان تبليغات اسلامي لارستان

دوشنبه 14 تير 1389 - 8:45

ساير مطالب اين نويسنده يا گزارشگر

*نام:
*ايميل:
نظر شما:

* اختياری