آموزش مداحي (قسمت چهارم)

آهنگ موسيقي ( معرفي دستگاه هاي ايراني2)

1. دستگاه شور:

دستگاه شور معمول‌ترين دستگاه موسيقي ايراني است که با ريشه اي بسيار قديمي از مبناي موسيقي‌هاي محلي و نواحي ايران به شمار مي آيد .دستگاه شور جذبه و لطف خاصي دارد ، بسيار شاعرانه و دلفريب است و از ملال و حزن دروني حکايت مي‌کند .اين مايه براي ابراز احساسات دروني مانند عشق و محبت عاطفه و ترحم و امثالهم بسيار مناسب است. اين دستگاه نمونه کامل از احساسات و اخلاق ملي ما است که جلوه‌اي از وارستگي روح ايراني را در معرض نمايش قرار مي‌دهد. اين دستگاه کاربردهاي فراواني در مداحي نيز دارد و در کنار دستگاه سه گاه يکي از پر استفاده‌ترين دستگاه‌ها در مداحي به شمار مي‌آيد اين دستگاه با گستردگي و تنوع قابل توجه و گوناگوني ريتم‌هاي مختلف ،ميدان عمل خواننده را وسيع‌تر مي‌کند. اين دستگاه ،دستگاه کاملي براي اداره کامل يک مجلس است و اگر مداح يا هنر جو بتواند با تسلط گوشه‌هاي مختلف اين دستگاه را به ترتيب و منظم به اجرا در آورد علاوه بر اجرا و ارائه مطلوب داشته‌ها و اشعارش ،مي‌تواند مانع از کسالت و خمودگي مستمع شود و در همه‌ي مراحل يک مجلس، شنونده و بيننده را در حالت سرزندگي و اشتياق تا پايان اجراي برنامه حفظ نمايد. دستگاه شور بيشتر با توجه به ذات حزن‌آور و غمناک خويش ( البته نه به اندازه دشتي)مناسب مصائب و مرثيه اهل بيت مي‌باشد. و در مجالس جشن و مولودي خواني کاربرد آنچناني ندارد از گوشه‌هاي دستگاه شور مي‌توان به 1ـ درآمد 2ـ کرشمه 3ـ درآمد نوع ديگر 4ـ رهاوي 5ـ اوج و شهناز 6ـ قرچه 7ـ رضوي و تحرير جواد خاني 8ـ بزرگ 9ـ دوبيتي 10ـ حسيني 11 زيرکش سلمک و حزين 12ـ گرايلي و 13ـ مثنوي اشاره كرد. برخي گوشه‌هاي ديگري نظير نغمه، ملانازي، قجر و عزال را نيز جزء دستگاه شور دانسته‌اند. اما از گوشه‌هاي پرکاربرد در مداحي مي‌توان به 1ـ درآمد 2ـ شهناز3ـ قرچه 4ـ رضوي 5ـ حسيني و 6ـ مثنوي اشاره کرد. فراگيري اين دستگاه مانند دستگاه سه‌گاه از ضروريات مداحي است و به فراگيران عزيز توصيه مي‌شود تلاش ويژه‌اي را در راه آموزش دستگاه شور مصروف دارند.

2. آواز ابوعطا

آواز ابوعطا يکي از نزديکترين متعلقات دستگاه شور است ابوعطا آوازي است که بين اقشار مختلف رواج و شيوع دارد اين آواز داراي لطف و زيبايي خاصي است در عين حالي كه حالتش با شور آن چنان متفاوت نيست اما داراي استقلال و شخصيت مجزايي مي‌باشد و خوشايندي فراواني نزد اهل نظر دارد. اين آواز در مداحي مانند شور کاربردگسترده اي دارد .گوشه‌هاي سوزناک و حزن آور و غم انگيز ابوعطا مناسب اشعار مرثيه و مصائب دل سوز اهل بيت مي‌باشد. در کل آوازي است بزمي و سرشار از احساس و ذوق عالي که در صورت اجراي مطلوب اثرگذاري فراواني در روح و جان مستمع خواهد گذاشت.

از گوشه‌هاي آواز ابوعطا مي‌توان 1ـ درآمد 2ـ سيخي 3ـ رامکلي 4ـ خسروشيرين 5ـ گوري 6ـ حجاز و اوج آن 7ـ چهار پاره يا چهارباغ 8ـ يتيمک 9ـ ليلي و مجنون اشاره كرد. برخي ازقدما گوشه‌هايي مانند حزين ، بسته نگار، و غيره را نيز جزء آواز ابوعطا دانسته‌اند. اما از گوشه‌هاي پرکاربرد در مداحي مي‌توان به 1ـ درآمد 2ـ گوري 3ـ حجاز و اوج آن 4ـ چهارپارده 5ـ يتيمك اشاره کرد.

3. آواز بيات ترک

اواز بيات ترک يکي ديگر از متعلقات دستگاه شور، که آوازي است يکنواخت و عامه پسند به طوري که اگر خواننده نتواند تنوع لازم را دراجراي آن به نمايش بگذارد شنونده به زودي از شنيدن آن خسته مي‌شود. با وجود اين اگر تغيير لازم دراجراي آن داده شود آن چنان بي‌حالت هم نيست و لطف مخصوصي دارد .اين آواز نمونه کامل موسيقي يکنوخت ايراني است که از اين حيث در ميان ساير آوازها نظير و نمونه‌اي ندارد. برخي خواسته‌اند با تغيير نام آن به بيات زند موجبات جدايي اين آواز از آذري‌ها شوند در حالي که در چند ساله اخير به جرأت مي‌توان ادعا کرد آواز بيات ترک با اذان مرحوم مؤذن زاده اردبيلي شکوه و جلوه‌ي ديگري يافته است و نشان از عمق ارتباط اين آواز با روحيات مردم ترک زبان دارد. اين آواز همان‌طور که گفته شد حالتي يکنواخت و خسته کننده دارد و در اجراي برنامه جاي مانور زيادي ندارد اما شنيدن آن براي مستمع خالي از لطف نيست. از گوشه‌هاي آواز بيات ترک مي‌توان به 1ـ درآمد 2ـ دوگاه 3ـ روح الارواح 4ـ جامه‌دران 5ـ فيلي 6ـ شکسته 7ـ قطار 8ـ شهابي 9ـ مهرباني 10ـ مثنوي اشاره کرد عده‌اي نيز گوشه‌هايي مانند گوشه دشتي، پرپرستو و... را به اين آواز اضافه کرده‌اند .اما از گوشه‌هاي پرکاربرد در مداحي مي‌توان به 1ـ درآمد 2ـ جامه‌دران 3ـ شکسته 4ـ سلمک و قرچه ( از گوشه‌هاي شور) و فرود 5ـ مثنوي اشاره کرد.

4. آواز دشتي

دشتي يکي از زيباترين متعلقات شور و آوازي است غم انگيز حزين و دردناک ولي در عين حال لطيف و ظريف است اين آواز در ميان اهالي دشت‌هاي خرم و نقاط خوش آب و هوا از دشتستان فارس تا گيلکي گيلان و مازندران جايگاهي مخصوص دارد اين آواز گرچه غم انگيز و محزون است ولي سادگي و بي آلايشي و عدم تکلف ، لطف و زيبايي و رعنايي خاصي به آن داده است و ذات غم انگيز آن شنونده را در اشک حسرت و ندامت غرق مي‌کند. اين آواز در مداحي نيز جايگاه ويژه‌اي دارد و کاملا مناسب و شايسته مراثي اشعار زبان‌حال است که به خصوص در وقايع حادثه کربلا نمود بيشتري پيدا مي‌کند. از گوشه‌هاي آواز دشتي مي‌توان به 1ـ درآمد، 2ـ اوج يا عشاق 3ـ گيلکي 4ـ بيدکاني 5ـ چوپاني 6ـ دشتستاني 7ـ غم انگيز 8ـ ديلمان 9ـ مثنوي اشاره نمود. البته برخي گوشه‌هاي به نام‌هاي کوچه‌باغي، سارنگ و بيات کرد را از متعلقات دشتي مي‌دانند . در مداحي گوشه‌هاي 1ـ درآمد 2ـ عشاق 3ـ قرچه 4ـ دشتستاني 5 وـ غم انگيز بيشتر کاربرد دارد.

5. آواز افشاري:

افشاري آوازي است مغموم و دردناک که از داستان هجران و فراق سخن مي‌راند اين آواز در حالت کلي براي نشان دادن حالاتي مانند ناله‌هاي جان‌سوز هجران و شکايت از بي‌وفايي ياران و اظهار درد و اندوه دروني و نااميدي‌ها و ناکامي‌ها و اظهار تأثر و تالم از رنج‌ها و آلام زندگي بسيار مناسب است اين آواز در مداحي‌ها کاربردهاي متفاوتي دارد به طوري که در قسمت‌هاي ابتدايي حکايت از غم و اندوه دارد و جهت اشعار مراثي و مصائب اهل بيت مناسب مي‌باشد اما در اواسط دستگاه حالتي شورانگيز به خود مي‌گيرد و مناسب اشعار حماسي و شجاعت در ميدان جنگ مي‌باشد. در حالت کلي مي‌توان اين آواز را جهت بيان حماسه ياران سيدالشهدا و خود آن حضرت استفاده کرد و آن ظرفيت و وسعت عمل را دارد که بتواند در طول يک مجلس کاربرد مفيد داشته باشد از گوشه‌هاي اين آواز مي‌توان به 1ـ درآمد 2ـ جامه دران 3ـ حصار 4ـ عراق 5ـ قرايي 6ـ سپهر 7ـ نحيب 8ـ حزين 9ـ رهاب 10ـ يتيمك 11ـ صدري و 12ـ مثنوي اشاره نمود. اما گوشه‌هاي مفيد در مداحي عبارتند از 1ـ درآمد 2ـ جامه دران 3ـ عراق 4ـ سپهر 5ـ يتيمك 6ـ مثنوي.(كه نمونه بارز آن اجراي استادمحمدرضا شجريان با شعراين دهان بستي دهاني باز شد مي باشد.

دستگاه نوا:

نوا يکي از دستگاه‌هاي هفت‌گانه موسيقي ايراني است که برخي آن را جزء و متعلق به شور مي‌دانند اما برخي ديگر با رد نظريه فوق شخصيت‌ جداگانه‌اي به آن مي‌بخشند. نوا دستگاهي است با طمأنينه و با وقار و نصيحت آميز که با آهنگي ملايم و متوسط که در موقع خستگي و فراغت ، شنيدن آن بسيار مطلوب است و معمولا آن را آواز خواب مي‌گويند . نوا ناصحي است صبور، باتجربه، که با بياني ماهرانه، نصايح دلپذيري را به مستمعين مي‌دهد. اگر خواننده بتواند با انتخاب اشعار مناسب که غالبا عرفاني و فلسفي است در ناحيه بم صدا، با اجراي پخته و گرم، نوا را ارائه دهد تأثير عجيبي در مستمع خواهد داشت. نوا حالت آرامش و سلامت نفس دارد و در عين نصيحت به صبوري، از ناملايمات زندگي هم شکايت مي‌کند . دستگاه نوا نه‌تنها در مداحي کاربرد آن‌چناني ندارد بلکه بين خوانندگان موسيقي نيز آن چنان جايگاهي نيافته است . کمتر خواننده‌اي به اجراي نوا پرداخته است و آن قدر که سه‌گاه، شور، ابو عطا و... ميان خوانندگان و مادحين معمول و معروف است نوا آن چنان کاربرد ندارد. اما دانستن و اجراي آن گاهي واقات با شرايط فوق الذکر موجب تنوع خواهد شد .فراگيري نوا به دليل فراز و فرودهايي گاها پيچيده و اجراي مشکل و نياز به تسلط کامل خواننده به گوشه هاي آن و ساير دستگاه‌ها آن چنان مورد تأکيد نيست . اما يادگيري اين دستگاه پس از دستگاه‌هاي قبلي مي‌ تواند مفيد فايده واقع گردد. از گوشه‌هاي نوا مي‌توان به 1ـ درامد 2ـ گردانيه 3ـ نغمه‌4ـ بيات راجع 5ـ عشاق 6ـ .......... 7ـ خجسته8ـ نيشابورک 9ـ حسيني 10ـ عراق 11ـ رهاب 12ـ نيريز 13ـ تخت طاقديس14ـ شاه ختايي اشاره کرد. برخي گوشه‌هايي نظير گَوِشت، عشيران و بوسليک را نيز متعلق به نوا دانسته‌اند. گوشه‌هايي پر کاربرد نوا در مداحي عبارتند از 1ـ در آمد 2ـ نغمه 3ـ بيات راجع 4ـ ......... 5ـ حسيني 6ـ عراق.

دستگاه راست پنجگاه:

اين دستگاه از لحاظ شنيداري بسيار شبيه ماهور است و تنها اختلاف و تفاوت حالت ها مدگردي آن‌ها است .راست پنج گاه دستگاهي است بسيار قديمي که مناسبت اسم آن احتمالا به زمان ساسانيان مي‌رسد راست پنج گاه حالت خاصي از خود ندارد و تنها بعضي گوشه‌هاي آن مخصوص خود اوست که در جاي ديگر نواخته نمي‌شود . چون درراست پنج گاه ، تغيير مقام به ساير آوازها بسيار است هر قسمت آن حالت يکي از آوازها را نشان مي‌دهد، به همين دليل راست پنج‌گاه از ساير آوازها کامل تر است زيرا داراي تمام حالات و صفات آوازهاي ديگر نيز هست. پس راست پنج‌گاه در حقيقت مقام خاصي نيست و راهي است براي تمرين تغيير مقام به آوازهاي ديگر. اين دستگاه با شرايط گفته شده در دستگاه نوا کاربرد آن چناني در مداحي ندارد و يادگيري آن براي مادحين الزامي نيست از گوشه‌هاي اين دستگاه مي‌توان به 1ـ در آمد 2ـ پروانه 3ـ نغمه 4ـ روح افزا 5ـ نيريز 6ـ پنج‌گاه سپهر7ـ عشاق 8ـ بيات عجم 9ـ نحيب حزين و فرود 10ـ طرز 11ـ ليلي و مجنون 12ـ راک هندي 13ـ راک عبدالله 14ـ راک کشمير. برخي گوشه‌هاي زنگ شتر، بال کبوتر، مبرقع و ماوراءالنهر را نيز جزء راست پنج‌گاه دانسته‌اند. گوشه‌هاي اين دستگاه براي استفاده در مداحي توصيه نمي‌شود.

دستگاه چهارگاه:

دستگاه چهارگاه از نظر علمي مهمترين دستگاه موسيقي ملي ايراني به شمار مي‌آيد چهارگاه نمونه کاملي از تمام حالات و صفات موسيقي ايراني است ابتداي آن موقر و متين، مخالف آن شکوه آميز و مويه و منصوري آن حزن انگيز است. چهارگاه مناعت طبع و متانت را مجسم مي‌کند . چهارگاه از لحاظ ساختاري و گوشه‌ها بسيار نزديک به سه گاه است اما در برخي موارد تفاوت‌هاي محسوس بين اين دو دستگاه وجود دارد چهارگاه، در مداحي کاربرد مخصوص و منحصر به فردي دارد. اين دستگاه مناسب اشعار حماسي و بيان رشادت و شجاعت هاي دلاور مردان دشت کربلا مي‌باشند. اين دستگاه پر استفاده‌ترين آواز بين تعزيه خوان‌ها و شبيه خوان‌ها مي‌باشد. گوشه‌هاي مخالف منصوري و رجز و حصار غرور خاصي در اجرا متبلور مي سازد. لازم به ذکر است اين دستگاه در اشعار مراثي و مصائب اهل بيت به هيچ وجه کاربرد ندارد. مداح يا هنرجو با انتخاب اشعار مناسب و با آمادگي بالاي صداي خويش مي‌تواند با اجراي مناسب اين دستگاه تحسين مستمعين را برانگيزد. ازگوشه‌هاي اين دستگاه مي‌توان از 1ـ در آمد 2ـ زابل 3ـ حصار 4ـ مخالف 5ـ مخالف به مغلوب 6ـ منصوري 7ـ حدي و پهلوي 8ـ رجز و 9ـ مثنوي مخالف نام برد. برخي، گوشه‌هايي از قبيل کرشمه، نغمه، و بسته نگار را نيز جزء چهارگاه محسوب كرده‌اند. از گوشه‌هاي پر کاربرد در مداحي مي‌توان به گوشه‌هاي 1ـ درآمد 2ـ حصار 3ـ مخالف 4ـ مغلوب 5ـ رجز 6ـ مثنوي اشاره کرد.

منابع و مآخذ:

1. نظري به موسيقي / خالقي، روح‌اله-تهران: انتشارات محور، 1378.

2-رديف آوازهاي ايراني/لشكري ، منوچهر-تهران: انتشارات چنگ 1382

3-رديف آوازي موسيقي سنتي ايران به روايت محمود كريمي/ مسعوديه ، محمدتقي- تهران:

موسسه فرهنگي –هنري ماهور1383

4. فصلنامه ماهور/ سال دوم، شماره 11، بهار 1380.

5. روزنامه جام جم/ ضميمه 1981، شماره 138، ارديبهشت 1386.

6. سايت‌ها و منابع اينترنتي.

حسين رسولي

کارشناس امور اداري اداره کل تبليغات اسلامي استان زنجان

يكشنبه 12 دی 1389 - 11:23

از اين نويسنده يا گزارشگر

*نام:
*ايميل:
نظر شما:

* اختياری